Categorie: Natuurkunde en wetenschap

De ‘doega’

De ‘doega’

Super maf. Heb heb je net een hele dag in de vervreemdingszone rondom kernreactor 4 gelopen in Chernobyl, ‘gaan we nog even naar Chernobyl-2’, zoals het daar wordt gezegd. Het busje rijdt een kilometer ofzo door vanuit de grote sportarena in Prypjat – die nooit is gebruikt – en stopt dan bij een bos. Of was het toch het autokerkhof… ik ben het even vergeten. Shit, is dit een voorteken? Even doorlopen, linksaf, rechtsaf en linksaf en je staat met je mond vol tanden te kijken naar een reusachtig, stalen bouwwerk. Een bouwwerk van wel 100 elektriciteitspalen naast elkaar, zeg maar. Het roestige gebouw is de Doega-1 radar, de grootste radarinstallatie ter wereld. En uitgevonden door die Sovjets natuurlijk. Jarenlang speurde deze installatie het Sovjetluchtruim af op zoek naar Amerikaanse raketten. Sinds de kernramp in 1986 torent Doega werkloos boven de bossen vlak bij de spookstad.

Over-the-horizon. Ja, zo heet het type radar. OTH. Het is een type radarsysteem met de gave om doelwitten op grote afstanden te detecteren. Dat gaat dan over honderden tot duizenden kilometers. Tot aan achter de horizon. En dat is verder dan de afstanden die gemeten worden met een gewone radar. Tot zover de uitleg over de naam. De eerste van deze radarsystemen zijn in de jaren ’50 en ’60 gebouwd. Ballistische raketten bleven destijds hun bereik uitbreiden en er moesten tegenmaatregelen worden genomen. De ingenieur Kabanovym was de eerste ter wereld die een kortegolfband voorstelde voor een radarsysteem om binnenkomende raketten binnen 3000 kilometer te detecteren. Het onderzoek begon en het project kreeg de naam ‘Vejer’. Het duurde jaren voordat het eerste systeem actief zou zijn. In de jaren 60 werd de vooruitgang onder druk gezet vanwege uitgebreide bedreigingen voor een raketaanval. Alles ten tijde van de Koude Oorlog.

Lees Meer Lees Meer

What happened at the Chernobyl nucleair power plant

What happened at the Chernobyl nucleair power plant

Ongekend. Vorige week liep ik door Chernobyl, stond tientallen meters naast reactor 4 en heb gezworven door Prypjat. Vandaag heb ik de laatste aflevering gezien van de gelijknamige miniserie van HBO. Wat een prachtige serie en wat indrukwekkend als je daarvoor een bezoek hebt gebracht aan deze rampplek. Ik had niet gedacht dat ik me zo erg zou interesseren voor zo’n plek en gebeurtenis. Het heeft me best wel gegrepen moet ik zeggen. Het heeft er ook voor gezorgd dat ik wil begrijpen hoe een kernreactor werkt. En hoe die RBMK-1000 werkt die men in de Sovjet-Unie gebruikte. En hoe een ogenschijnlijke daling van het vermogen tot een kritisch laagtepunt, het indrukken van de ‘noodknop’ uiteindelijk heeft gezorgd voor een ongekende spuw in het vermogen. Tot zeker 10x het normale vermogen van de RBMK totdat deze uiteindelijk is geëxplodeerd.

Lees Meer Lees Meer

Een bezoek aan Chernobyl

Een bezoek aan Chernobyl

26 april 1986. De Sovjet-Unie hield het dagen stil, maar in Zweden werd er radioactiviteit gemeten. Een paar dagen later kregen ook de inwoners van de nabij gelegen stad Prypjat een bericht. Iets in de trend van: ‘there has been a accident with reactor number 4 at Chernobyl and that is very unpleasent for the inhabitants of Prypjat’. Wat een woordkeuze zeg. Echt laf. De radioactiviteit vloog door de lucht en dat heeft veel mensen het leven gekost.

Een bezoek aan Kiev maakt het mogelijk om deze rampplek eens van dichtbij te zien. Al heeft het me ook wel wat tijd gekost om deze gewaarwording om hier naartoe te gaan, voor mezelf te laten landen. Uiteindelijk was het echt bijzonder. Er is meer dan eens door mijn hoofd gegaan hoe veilig het wel of niet is. Maar goed. De straling is beperkt wat ik vooraf begreep. En nadat ik ter plekke ben geweest kan ik zeggen: dat klopt. Op 50 meter afstand van de gesmolten reactor 4 is de straling 0,99 milli nog wat. In Londen is de straling standaard hoger. Zegt wel wat toch? Officieel kan ik me nu ook scharen onder de groep van ‘dark tourists‘. Bezoeken brengen aan plekken die historisch worden geassocieerd met tragedies en dood. Al was ik er nu ik dit tik al eentje met het bezoek aan Auschwitz een paar jaar geleden. En de offertafels in Mexico en Guatemala. Anyway.

Lees Meer Lees Meer

Een snelle inkijk in het boeddhisme

Een snelle inkijk in het boeddhisme

Ik heb me nooit erg in religies verdiept, maar toen ik een paar maanden terug in Nepal was, trok het boeddhisme en ook hindoeïsme wel mijn aandacht. Een paar weken terug heb ik het boek Sapiens gelezen, dat een mooie kijk geeft op de mens. Hier kwamen ook wat inzichten in de verschillende religies aan bod, waaronder het boeddhisme. Ik vond het interessant en heb gedurende mijn leestocht wat aantekeningen gemaakt.

Mensen jagen rijkdom en macht na, ze verwerven kennis en bezig, krijgen kinderen, bouwen huizen en paleizen. Maar de grap is, dat wat ze ook bereiken, verkrijgen en noem maar op, ze ook nooit écht tevreden zijn. Wie 1 euro heeft wil 2 euro’s. Wie een miljoen heeft wil twee miljoen. Wie een auto heeft, wil een grote, betere auto. Wie aan het werk is, wil hogerop komen en zich ontwikkelen. Ik zie het ook in mijn eigen carrière. Onze tijd zit boordevol ontwikkeling. Stilstand is achteruitgang. Je moet elke dag beter worden, beter zijn, nieuwe dingen proberen en noem maar op. Zelfs rijke en beroemde mensen zijn zelden tevreden. Ook zij worden geplaagd door onophoudelijke zorgen en bekommeringen. Ziektes, ouderdom, uitdagingen. Totdat de dood een einde maakt aan het mensenleven. Toch? Alles wat een mens vergaart, gaat dan in rook op. Het leven is een zinloze ratrace. Maar hoe ontkom je daaraan?

Lees Meer Lees Meer

Ait sapientem nulla re vera, sic quod sapiens cogitat?

Ait sapientem nulla re vera, sic quod sapiens cogitat?

Joe! Dit wordt een aardig lang, maar interessant artikel! De titel is overigens Latijns. Met dank aan Google Translate. Handig ding. Er staat (hoop ik): is de wijze mens echt zo wijs als hij denkt? Het begon eens lang, lang geleden met mijn interesse in wetenschap, evolutie, maar ook het begin van alles. Ofja, dat lange valt ook wel weer mee hoor. Techniek die we tegenwoordig inzetten en de ongekende snelheid waarmee we onszelf en ook vooral de technische gadgets die we gebruiken, ontwikkelen. Ik kan me nog herinneren dat we thuis ADSL kregen. Dat pokke-kreng van een bordeauxrode modem werkte vaak niet mee. Het lampje bleef niet branden! En het moest wel blijven branden, want anders was er geen internetverbinding. Twee jaar terug stond ik op de Galapagoseilanden en aanschouwde ik de pracht van de natuur. Ongerepte gebieden, wat hutjes langs een strand. Dieren die totaal niet schuw zijn en die ongevaarlijk zijn (of tenminste lijken) voor mensen. Hoe heeft de evolutie het zover gebracht? Hoe zijn de piramides gemaakt? Hoe zijn mensen zo slim geworden, zodat jij en ik niet alleen een onderbewustzijn hebben, maar ook een bewustzijn? Dat we dingen leren, ook al duurt dat relatief lang. Emoties die we kennen, omgang met anderen wat op veel verschillende manieren kan gebeuren. En ook gaat er vaker door mijn hoofd wat we in hemelsnaam allemaal met elkaar hebben gecreëerd. De continue ‘rush’ van het leven. Voor je het weet zit je er middenin terwijl je het niet eens doorhebt. Ook ik niet altijd. Het boek Sapiens stond al een tijdje in mijn kast. Totdat ik het er twee weken terug uit haalde en met veel plezier aan ben begonnen. Ik heb gedurende de leesrit (natuurlijk) wat – in mijn ogen – interessante dingen opgeschreven in mijn kladblok op de iPhone. Ook zo’n handigheidje tegenwoordig. Het wordt eens tijd dat tikken niet meer nodig is en er gewoon teksten digitaal tevoorschijn komen op basis van wat ik denk. Moet toch niet zo lang meer duren, toch?

Dus bij deze mijn groepje-6 boekenverslag van Sapiens. Auteur is Yuval Noah Harari: een Israelische historicus, filosoof en futuroloog. Ik denk een new-age beroemd persoon die waarschijnlijk met zijn theorieën nog wel het één en ander teweeg gaat brengen. Hier en daar zullen hieronder zeker wat teksten overeen komen met wat in zijn boek staat. Mocht meneer Harari dit lezen: het is niet mijn bedoeling plagiaat te plegen. Op zich wel een interessante hypothese om te onderzoeken of ik hier ongestraft teksten uit boeken kan plaatsen, zonder dat iemand dit doorheeft. De onderzoekendheid van de nieuwe mens zullen we maar zeggen.

Conclusie. Wat een te gek boek en wat een mooie inzichten. Wij ‘wijze mensen’ bestaan nu zo’n 70.000 jaar. We hebben onze primitieve voorouders uitgeroeid – die deden er niet zo toe – en staan bovenaan de voedselketen. Nog wel. Sindsdien hebben we niet zo’n mooie dingen gedaan. We hebben in onze eerste jaren als homo sapiens vooral gejaagd en verzameld. In de zogenaamde cognitieve revolutie hebben we – wat heet – complexe culturen hebben opgezet. Toen gingen we dieren en gewassen cultiveren. Jagen en verzamelen was zo ouderwets! Dat was een logische stap toch? Je hoeft immers niet meer achter dieren aan en planten zoeken in de bossen. Nee, we zetten die gewoon op een stuk grond van een paar vierkante meter. Grond genoeg. Deze agrarische revolutie was geboren en de stress deed z’n intree. Het mag namelijk niet te veel of te weinig regenen. En van huis weg gaan met van allerhande kostbaarheden in dat huis, zorgt ervoor dat je het misschien wel verliest. Het was toen zo’n 12.000 jaar geleden vanaf vandaag. Was dat vooruitgang? We zetten voet aan land waar nog geen mens is geweest en binnen no time hebben we vele diersoorten uitgeroeid. Onze biologie is wat we zijn, maar alle culturen, politieke stromingen, ideologieën hebben we zelf verzonnen. We leven in een imaginaire realiteit. Wel meerdere. Naast elkaar, door elkaar. Soms kunnen we de andere realiteit niet zien of luchten en dan branden we die plat. We gingen ver varen, handel bedrijven. Sommige Europeanen hebben de overzeese culturen vermorzeld. Andere, biologisch gelijke sapiens tot slaaf gebombardeerd. Ook wij Nederlanders. Daar waren we ‘goed’ in. Door voorop te lopen met techniek en wetenschap. Oorlogen voeren voor macht, geld en welvaart. De ene sterke wereldleider werd jaren later overrompeld door een land dat nog meer progressie had. Het gaat immers om evolutie en ontwikkeling. Van zorgen voor elkaar en echt samen leven zijn we gegaan naar een tijd waarin tegenwoordig vooral het individu voorop staat. Een 500 jaar zitten we nu in de zogenaamde wetenschappelijke revolutie. Grote denkers, oorlogen die om ras en aanzien gaan. Filosofen die de wereld verklaren. Nog niet zo lang geleden is dat allemaal gestart, maar wat gaat die vooruitgang ongekend snel! Liberaliteit is ‘doe wat je goed vindt’ en met het kapitalisme gaat het om geld verdienen en meer en meer. Nu staan we aan de vooravond van ons einde. Genetische modificatie van DNA die supermensen creëert. We hebben Hitler toch net de das om gedaan? Of hij zichzelf? Of we worden cyborgs die ook in die zin supermensen zijn. Of we gaan naar een compleet nieuwe mens-zijn toe. Eentje die ons als ‘wijze mensen’ gaat vervagen. Drink er nog maar eentje zou ik zeggen.

Lees Meer Lees Meer

Zelfassemblage van bolletjes eiwit

Zelfassemblage van bolletjes eiwit

Gisteren las ik in mijn wekelijkse bezoekje aan een mooi hotel een tijdschrift over wetenschap. Er stond een interessant artikel in over het ontstaan van leven. Ik heb het met veel plezier en nieuwsgierigheid gelezen, ook omdat ik op dit moment het boek Sapiens aan het lezen ben, waar het gaat over de evolutie van de mens tot wat we nu zijn en waar we nog naartoe gaan. Als ik iets lees wat mij interesse heeft, dan probeer ik me erin te verdiepen. En nu moet ik wel zeggen dat mijn nieuwsgierigheid vaak groter is dan mijn vermogen om me nieuwe stof eigen te maken. Mijn harde schijf draait maar een paar toeren en mijn RAM-geheugen is beperkt. Maar desalniettemin probeer ik altijd de grote lijnen te ontrafelen. Ook voor dit onderwerp. Wetenschappers die dit lezen – al denk ik niet dat welke wetenschapper dan ook mijn site leest – zullen het waarschijnlijk falikant afbranden. Maar toch.. ik doe een kleine poging haha.

Charles Darwin. Wie kent hem niet. Hij dacht dat het leven is ontstaan uit een warme poel. De poel van het leven. Dit wordt ook wel abiogenese genoemd, ofwel de oorsprong van het leven. Vanuit een wetenschappelijk oogpunt natuurlijk en niet vanuit een religieus oogpunt, waarin de aarde en de mens zijn gemaakt door een God. Abiogenese is een natuurlijk proces waarbij leven is ontstaan uit niet-levende materie. Niet levende materie kun je ook gewoon dode materie noemen. Van iets doods is iets levens gemaakt. Interesting stuff. En inmiddels lopen er dusdanig complexe organismen rond, zoals wij mensen. Het is bijna niet voor te stellen. Al is evolutie over miljarden jaren tijd ook lastig voor te stellen. Vind ik tenminste.

Lees Meer Lees Meer

Zwaartekracht en ons heelal…

Zwaartekracht en ons heelal…

Stephen Hawking heeft een cool boek geschreven. Zijn laatste boek voor zijn overlijden in maart 2018: “De antwoorden op de grote vragen”. Een boek waarin Hawking een aantal grote vragen vanuit zijn perspectief, kennis en wetenschap beantwoordt. Met het lezen van het boek word ik ontzettend nieuwsgierig om meer te weten over natuurkunde, de natuurkundige wetten, ons heelal en het kleinste van het kleinste. Zo struin ik dan heel internet af, lees artikelen, kijk filmpjes van lezingen op YouTube. Ik maak dan aantekeningen, lees dingen terug en dan vooral om zaken te begrijpen. Want ik ben gewoon heel nieuwsgierig aangelegd. De volgende verhaallijn heb ik opgeschreven die gaat over zwaartekracht en ons heelal.

Zwaartekracht. Iedereen weet wat het is. Als we springen, zetten we energie in om ons los te maken van de aarde. Er komt echter een punt dat de energie minder is dan de aantrekkingskracht die de aarde heeft. Deze zwaartekracht zorgt ervoor dat we ook weer landen op de aarde. We kunnen erdoor lopen, dansen, rennen, vliegen. De eerste die nadacht over zwaartekracht was Isaac Newton. Hij dacht na hoe bijvoorbeeld kanonskogels worden afgeschoten en die van weer op de grond vallen. Hij dacht er ook over na die kogels misschien zo hard af te schieten, dat ze in een baan rond de aarde terecht zouden komen. De maan deed dit immers ook. Het was toen het jaar 1687… onvoorstelbaar hè.

Lees Meer Lees Meer

De ‘espacio tiempo’ van Albert Einstein

De ‘espacio tiempo’ van Albert Einstein

Als kerstpakket mocht ik dit jaar iets uitzoeken. Net zoals vorig jaar. Waar ik ‘normaal’ een echt ouderwets kerstpakket uitkies (ja met van die rendierpaté in een met hulst versierd blikje) heb ik dit jaar een boek van Stephan Hawking besteld: “De antwoorden op de grote vragen”. Super interessant boek, waarin de wetenschapper een flink aantal grote vragen van het leven behandeld. De antwoorden zijn gebaseerd op zijn eigen overtuiging die uiteraard vooral gevoed zijn door de wetenschappelijke conclusies die hij gedurende zijn hele leven heeft getrokken. Interessant. Op één van de eerste pagina’s kwam het woord ruimtetijd weer eens langs. Een tijdje niks van gehoord (geen dubbelzinnige grap) – maar uiteraard wel bekend van Albert Einstein. Daarom nog maar eens even in verdiept…

“Hoe moet het zijn om op de rug van een lichtstraal te bewegen? Hoe zou de wereld dan uitzien? En stel je voor dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is? Wat betekent dat voor onze waarnemingen?” Een aantal vragen die Einstein zich in zijn jonge leven al stelde. Ruimte en tijd zijn twee begrippen die menig mens – inclusief ikzelf – als twee losse, natuurkundige eenheden ziet. De ruimte tussen twee objecten of plekken komt overeen met de afstand. Die kun je meten met een liniaal. De tijd tussen twee gebeurtenissen meet je met een klok. Klinkt logisch. Zo klaar als een klontje. Toch toonde Einstein ongeveer 100 jaar geleden aan dat ruimte en tijd niet slechts absolute eenheden zijn, maar dat ze actief meedoen en zich afhankelijk van de waarnemer verschillend kunnen voordoen.  En daarnaast vormen ruimte en tijd één geheel – de ruimtetijd – die zich vormt naar jouw perspectief. Wat je ziet, waar je dat ziet en hoe snel je dat ziet worden allemaal bepaald door de beweging die je zelf hebt. Met andere woorden: ruimte en tijd zijn niet constant (geen vaste waarde), maar ze zijn relatief. Onderling bewegende waarnemers meten dus verschillende waarden voor de afstand of de tijd tussen twee bepaalde gebeurtenissen. Hoe maf is dat… Overigens worden de verschillen pas significant als de onderlinge snelheid tussen de waarnemers van de orde van de lichtsnelheid is – die is zo’n 300.000 kilometer per seconden. En dit fenomeen heeft een naam, namelijk tijddilatatie. Een bekend gedachte-experiment van die Albert (hij had met zijn naam en looks ook zo opperbevelhebber van Zweinstein kunnen spelen) waarin hij dit schetst is dat van de klok in de trein. Die bestaat uit twee spiegels, waartussen een lichtstraal heen en weer kaatst. Voor de man in de trein die naast de klok staat, tikt de tijd sneller dan die voor de man op het perron die de trein met daarin de klok voorbij zie razen. Zoek maar eens op.

Lees Meer Lees Meer

E = mc²

E = mc²

Als je een object een duwtje geeft, krijgt het een hogere snelheid. Een volgend duwtje geeft het een hogere snelheid. Logisch, toch? Kun je dat oneindig blijven doen? Nee, want in de natuurkunde geldt het uitgangspunt (tot nu toe) dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is. Sneller dan het licht kun je dus gewoonweg niet gaan. En dat is zo’n 300.000 kilometer per seconden. Dat moet betekenen dat er een soort natuurlijke rem moet komen op het object naarmate je het meer versneld. Het object gaat zich op de een of andere manier verzetten tegen een hogere snelheid. Maar hier komt de crux: dat is hetzelfde als wanneer een object een grotere massa krijgt. Een zwaarder voorwerp breng je ook moeilijker in beweging. Kortom: hoe meer energie je in het object stopt, hoe meer massa het krijgt. Zo zie je – even heel simpel gezegd – dat de massa van een object afhangt van zijn energie. Een interessante conclusie, nietwaar?

De klassieke elementen

De klassieke elementen

De vier elementen. Vast en zeker al eens van gehoord. Voor mij klinken ze heel logisch in m’n oren. Maar wat betekenen ze nu echt? En waar komen ze vandaan? Daarom heb ik maar eens een kijkje ‘achter de schermen’ genomen en me een héél klein best-wel-klein beetje verdiept in de elementen. Zo zie je bijvoorbeeld dat er in verschillende culturen over de basiselementen wordt gesproken – met veel gelijkenissen, maar soms ook verschillen. De basisgedachte is echter identiek: het zijn de oerprincipes waaruit alles is opgebouwd. Althans, zo werd er vroeger over gedacht, want inmiddels is wel bekend geworden dat alle materie uit deeltjes is opgebouwd. De vier elementen zijn een heel goed voorbeeld van een theorie uit de klassieke natuurkunde. Maar wel heel erg interessant, zeker als je de link maakt naar niet zozeer een wetenschappelijke werkelijkheid der dingen, maar een meer filosofische of ‘wezenlijke’ kijk op dingen, ons en onze wereld.

Lees Meer Lees Meer